Şehircilik · Kapak makalesi
Sayı 10Şehrin Ölçüsü İnsandır
Bir şehrin başarısı yüksekliğiyle değil, yürüyen bir insanın kendini nasıl hissettiğiyle ölçülür. İnsan ölçeğini plan dilinin merkezine almayı öneriyoruz.
Prof. Dr. Nevzat KaracabeyŞehir ve Bölge Plancısı8 dk okuma
Şehirlerimizi çoğu zaman yukarıdan, bir uçağın penceresinden ya da bir maketin başından bakar gibi düşünüyoruz. Silüete eklenen yeni kuleler, genişleyen yollar, büyüyen meydanlar başarı göstergesi sayılıyor. Oysa bir şehrin asıl sınavı yerde, kaldırımda verilir: Yürüyen bir insan kendini güvende, rahat ve davetli hissediyor mu? Bu yazıda insan ölçeğini plan dilinin merkezine almayı öneriyoruz.
Ölçek bir duygudur
İnsan ölçeği, yalnızca bina yüksekliğiyle ilgili bir sayı değildir. Bir sokağın genişliği ile iki yanındaki yapıların yüksekliği arasındaki oran, zemin katların sokağa açılıp açılmadığı, cephelerin ne sıklıkla değiştiği, gölge veren bir ağacın ya da oturulacak bir basamağın varlığı, hepsi birlikte bir duygu üretir. Kimi sokaklarda adımlarımız kendiliğinden yavaşlar; kimilerinde ise bir an önce geçip gitmek isteriz.
Bu duygu öznel görünse de tesadüfi değildir. Anadolu'nun tarihî çarşıları ve mahalle dokuları, yüzyıllar boyunca yürüyen insanın gözüne, adımına ve sesine göre biçimlenmiştir. Dar ama gölgeli sokaklar, küçük meydanlar ve sürekli değişen manzaralar, bu ölçünün ürünüdür.
“Bir şehrin asıl sınavı yerde, kaldırımda verilir.”
Prof. Dr. Nevzat Karacabey
Plan dili neyi görmüyor
Bugünkü plan dili büyük ölçüde emsal, yoğunluk, kat adedi ve yol genişliği gibi kavramlarla konuşuyor. Bu kavramlar gereklidir, ama yetmez. Bir planın hangi sokakta nasıl bir yürüyüş deneyimi üreteceğini, zemin katın sokağa ne verdiğini, bir çocuğun okula yürüyerek gidip gidemeyeceğini çoğu zaman söylemez. Sonuç, kâğıt üzerinde doğru, sokakta ise yabancı kalan mekânlardır.
Bunun bedelini en çok, şehri yürüyerek yaşamak zorunda olanlar öder. Otomobili olmayanlar, çocuklar, yaşlılar, hareket kısıtlılığı olan bireyler, insan ölçeğini kaybetmiş bir çevrede şehrin dışında kalır. Geniş yolların ayırdığı mahalleler birbirine yabancılaşır; kaldırımsız ya da gölgesiz sokaklar, kısa bir yürüyüşü bile bir zorluğa dönüştürür. İnsan ölçeği bu yüzden bir zarafet meselesi değil, şehre katılım hakkının bir parçasıdır.
İnsan ölçeği için öneriler
İnsan ölçeğini bir estetik tercih olarak değil, bir planlama ilkesi olarak tanımlamayı öneriyoruz. Bunun için plan kararlarına şu soruların eşlik etmesi gerektiğini düşünüyoruz:
- Bu karar, sokağın yürüyen insan için nasıl bir yer olacağını nasıl etkiliyor?
- Zemin katlar sokağa açık, canlı ve erişilebilir mi?
- Gündelik ihtiyaçlar yürüme mesafesinde karşılanabiliyor mu?
- Çocuklar, yaşlılar ve engelli bireyler bu mekânı güvenle kullanabilir mi?
Bu sorular, plan raporlarının ekinde bir dilek olarak değil, kararın gerekçesi olarak yer almalıdır. Tasarım rehberleri, kesitler ve sokak ölçeğinde çizimler, plan sürecinin olağan parçaları hâline gelmelidir. Sokağı kullanacak olanların, yani mahalle sakinlerinin görüşü de bu sürecin başında alınmalıdır; çünkü bir sokağın nasıl yaşandığını en iyi orada yürüyenler bilir.
Yüksek binalar, geniş yollar ve büyük projeler şehrin gücünü gösterebilir; ama şehrin değerini gösteren, en sıradan sokağında yürüyen insanın yüzündeki rahatlıktır. Şehrin ölçüsü insandır; planlarımızın da bu ölçüyle konuşmayı yeniden öğrenmesi gerekiyor.