Vakıf Şehri: Çeşmeden Kütüphaneye Ortak İyilik
Osmanlı şehrinde çeşme, imaret ve kütüphane bir vakıf eliyle kurulur, yüzyıllarca yaşatılırdı. Bu modelden bugünün belediyeciliğine dersler.
Dr. Yusuf Kâmil OkurVakıf eserleri araştırmacısı9 dk okuma
Uzun yıllardır vakıf eserlerinin peşinde Anadolu'nun eski şehirlerini dolaşıyorum. Bir çeşmenin kitabesini okurken, bir medresenin avlusunda dururken hep aynı düşünceye varıyorum: Osmanlı şehrinin ortak alanları, büyük ölçüde bir kişinin ya da bir ailenin hayrıyla kurulmuş, ama yüzyıllar boyunca bir kurumun eliyle yaşatılmıştır. Bu yazıda vakıf modelini bir övgü konusu olarak değil, bugünün belediyeciliğine ders verebilecek bir deneyim olarak anlatmak istiyorum.
Bir yapı ve onu yaşatan gelir
Vakfın en dikkat çekici yanı, bir yapıyı tek başına düşünmemesidir. Bir çeşme kurulurken suyun kaynağı, yolu ve bakımı da düşünülür. Bir kütüphane açılırken kitapların korunması, kütüphanecinin geçimi, binanın onarımı için gelir getiren dükkânlar ya da arazi de vakfedilir. Yani hayır, kuruluş anında bitmez; sürekliliği baştan güvence altına alınır.
Bugün pek çok şehrimizde açılışı yapılan parkların, kütüphanelerin ve meydanların birkaç yıl içinde bakımsız kaldığını görüyorum. Sorun çoğu zaman yapımda değil, yaşatmadadır. Vakıf geleneği, bir ortak alanın bedelinin yalnızca inşaatla ödenmediğini, asıl bedelin onu yıllarca ayakta tutmak olduğunu hatırlatır.
“Hayır, kuruluş anında bitmez; sürekliliği baştan güvence altına alınır.”
Dr. Yusuf Kâmil Okur
Ortak iyiliğin mahalle ölçeği
Vakıf eserleri yalnızca büyük külliyelerden ibaret değildir. Mahallenin çeşmesi, sokak başındaki sebil, küçük bir mektep ya da bir kuyu da çoğu zaman bir vakfın eseridir. Bu eserler mahallenin gündelik hayatına yerleşir; insanlar onları kendi malı gibi sahiplenir. Ortak iyilik, uzaktan yönetilen bir hizmet olarak değil, komşuların yakından tanıdığı bir emanet olarak yaşanır.
Vakfiyeler, yani vakfın kuruluş belgeleri, bu emanetin nasıl yönetileceğini ayrıntılı biçimde yazar. Kimin sorumlu olduğu, gelirin nereye harcanacağı, şartlara uyulmazsa ne olacağı bellidir. Şeffaflık ve hesap verebilirlik, bugünkü anlamıyla olmasa da, bu belgelerin ruhunda vardır.
Elbette vakıf düzeninin aksayan yanları da olmuştur. Zamanla gelirleri azalan, yöneticileri ihmalkâr davranan, şartları değişen dünyaya uymayan vakıflar da vardır. Arşivlerde bu tür şikâyetlere ve onarım taleplerine sıkça rastlıyorum. Ama bu aksaklıklar bile bize bir şey öğretir: Ortak iyilik, kendiliğinden yaşamaz; onu izleyen, sorgulayan ve gerektiğinde yenileyen bir toplumsal dikkate ihtiyaç duyar. Vakıf modelinin gücü kusursuzluğunda değil, bu dikkati kurumsal bir biçime sokmasındadır.
Bugünün belediyeciliğine dersler
Vakıf düzenini bugüne taşımak ne mümkün ne de gereklidir. Ama ondan çıkarabileceğimiz ilkeler olduğuna inanıyorum:
- Her ortak alan, yapım bütçesiyle birlikte bakım ve işletme planıyla düşünülmelidir.
- Ortak alanlar mahalle ölçeğinde, sakinlerin sahiplenebileceği biçimde kurulmalıdır.
- Gönüllü katkı ve hayır geleneği, kamunun sorumluluğunu ortadan kaldırmadan teşvik edilmelidir.
Bir çeşmenin yüzyıllarca akması, onu yapanın cömertliği kadar, onu yaşatan düzenin sağlamlığıyla mümkün olmuştur. Bugünün şehirlerinde de ortak iyiliği kalıcı kılmak istiyorsak, yapmak kadar yaşatmayı da düşünmek zorundayız. Kitabelerini okuduğum her eser, bana bu sorumluluğun hâlâ bizim omzumuzda durduğunu hatırlatıyor.