Mimarlık · Kapak makalesi
Sayı 13Avlu: Kaybettiğimiz Ortak Alan
Komşuluğun, çocuk oyununun ve serinliğin mekânı olan avlu, apartmanla birlikte kayboldu. Yeni konut adalarında avluyu yeniden düşünmek.
Y. Mimar Ayşe Nur KalenderRestorasyon Uzmanı7 dk okuma
Anadolu'nun geleneksel konutlarında avlu, evin en çok yaşanan yeriydi. Sabah işlerin görüldüğü, öğle sıcağında gölgesine sığınılan, akşam komşuların oturup konuştuğu bu açık mekân, evin hem içi hem dışıydı. Duvarlarla çevrili olduğu için mahremdi; gökyüzüne açık olduğu için ferahtı. Çocuklar avluda oyun oynar, büyükler onları pencereden ya da sekiden gözlerdi.
Avlunun üstlendiği işler
Avluyu yalnızca bir açıklık olarak görmek, onun üstlendiği işleri gözden kaçırmak olur. Avlu her şeyden önce iklimle uyumlu bir serinlik düzeni kurardı: Ağaç, su ve taş zemin birlikte sıcak günlerde yaşanabilir bir ortam oluştururdu. Aynı zamanda bir toplumsal düzendi; birkaç ailenin paylaştığı avlularda komşuluk, gündelik hayatın kendiliğinden bir parçası hâline gelirdi. Son olarak bir ölçü düzeniydi; odalar avluya bakar, ev kendi içinde bir merkez bulurdu.
Apartmanla birlikte ne kaybettik
Apartman, şehirleşmenin hızına cevap veren bir yapı tipi olarak yaygınlaştı. Ancak parsel parsel yükselen binalar arasında kalan boşluklar avlunun yerini tutmadı. Bina aralıkları çoğu zaman ne güneş alan ne de kullanılan artık alanlara dönüştü; zemin katlar otoparka, bahçeler çevre duvarlarına teslim edildi. Komşuluk merdiven boşluğuna sıkıştı, çocuk oyunu sokaktan da çekildi. Evler büyüdü, ama evin dışarıyla kurduğu ilişki zayıfladı.
Bu kaybın yalnızca mimari bir kayıp olmadığını vurgulamak gerekir. Avlunun ortadan kalkmasıyla, yaşlıların gün boyu dışarıyla temas kurabildiği, küçük çocukların göz önünde ve güvenle oynayabildiği, komşuların birbirini zorlamadan tanıyabildiği ara bir mekân da kayboldu. Sokak ile ev arasındaki bu yumuşak geçiş olmadan, konut ya tamamen kapalı bir kutuya ya da tamamen açık ve sahipsiz bir çevreye dönüşüyor. Bugün pek çok şehrimizde yaşanan yalnızlık duygusunda bu mekânsal kopuşun da payı olduğunu düşünüyoruz.
“Avlu bir boşluk değil, komşuluğun, serinliğin ve çocuk oyununun birlikte tasarlandığı bir mekândı.”
Y. Mimar Ayşe Nur Kalender
Yeni konut adalarında avlu
Bugün büyük ölçekli konut projeleri, tek tek parsellerin değil, bütün bir adanın birlikte tasarlanmasına imkân veriyor. Bu, avluyu yeniden düşünmek için önemli bir fırsattır. Bloklar adanın çeperine yerleştirildiğinde ortada korunaklı, güneş alan ve yalnızca yayaya açık bir ortak alan kurulabilir. Böyle bir avlunun başarısı için şu ilkeleri öneriyoruz:
Bu fırsatın değerlendirilebilmesi için avlunun bir artık alan olarak değil, projenin çekirdeği olarak ele alınması gerekir. Önce blokların yerleşimi belirlenip geriye kalan boşluğa peyzaj yerleştirildiğinde, ortaya çıkan alan nadiren avlu niteliği taşır.
- Avlu, onu çevreleyen konutların ölçeğiyle orantılı olmalı; ne bunaltacak kadar dar ne de sahipsiz kalacak kadar geniş tasarlanmalıdır.
- Zemin katlarda avluya açılan ortak kullanımlar, mekânı gün boyu canlı tutmalıdır.
- Ağaç, gölge ve oturma yerleri en baştan tasarımın parçası olmalıdır.
- Avlu, otoparka ya da araç yoluna dönüştürülmemelidir.
Avlu bir boşluk değil, komşuluğun, serinliğin ve çocuk oyununun birlikte tasarlandığı bir mekândı. Onu geri getirmek, geçmişin biçimlerini kopyalamak anlamına gelmiyor. Gelenekten öğrenmek, avlunun bize sağladığı imkânları bugünün konut ölçeğinde yeniden kurmak demektir. Ortak alanlar üzerine düşündüğümüz bu sayıda, avlunun kaybını bir nostalji konusu olarak değil, yeniden tasarlanabilecek bir değer olarak hatırlatmak istiyoruz.