Fay Hattı Üzerinde Plan Yapmak

Aktif fay haritaları biliniyor; peki planlar bu haritaları ne kadar dikkate alıyor? Sakınım bandı kavramı ve uygulamadaki boşluklar.

Y. Müh. Burak Demirsoy8 dk okuma

Eş yükselti eğrileri, bir sokak ağını kesen fay hattı ve çevresindeki sakınım bandını gösteren harita

Türkiye'nin büyük bölümü aktif fayların etkisi altındadır ve bu bilgi yeni değildir. Yerbilimciler onlarca yıldır fay hatlarını sahada izliyor, haritalıyor ve yayımlıyor; ülke ölçeğindeki tehlike haritaları da herkesin erişimine açık1. Yine de her büyük depremden sonra, fayın tam üzerinde ya da hemen yanında yükselmiş yapılarla yeniden karşılaşıyoruz. Bu tablo bize bilgi eksikliğinden çok, bilginin plana ulaşamadığını gösteriyor.

Sakınım Bandı Nedir

Sakınım bandı, aktif bir fayın yüzeyde kırılma oluşturabileceği hattın iki yanında, yapılaşmanın sınırlandırılması önerilen şerittir. Mantığı basittir: bir fay yüzeye kadar kırıldığında, onun üzerindeki hiçbir yapı, ne kadar iyi tasarlanmış olursa olsun, zeminin yer değiştirmesine dayanamaz. Bu nedenle fayın hemen üzerinde mühendislik değil, yer seçimi belirleyicidir.

Bandın genişliği her yerde aynı değildir; fayın türüne, haritalamanın hassasiyetine ve zeminin özelliklerine göre değişir. Bu kararın ayrıntılı jeolojik çalışmalarla, uzman kişiler tarafından ve her bölge için ayrı ayrı verilmesi gerekir. Genel bir ölçünün her yere uygulanması, ya gereksiz yasaklara ya da tehlikeli boşluklara yol açar.

Burada bir yanlış anlamayı da gidermek gerekir. Sakınım bandı, bir bölgenin bütünüyle tehlikeli olduğu anlamına gelmez; aksine, tehlikenin en yoğun olduğu dar şeridi ayırarak geri kalan alanda daha bilinçli karar verilmesini sağlar. Fayın uzağındaki yapılar da depremde sarsılır, ama onlar için belirleyici olan zemin koşulları, tasarım ve uygulama kalitesidir. Yüzey kırılması ise başka bir tehlikedir ve ancak uzak durarak önlenebilir.

Uygulamadaki Boşluklar

Sorun çoğu zaman haritanın varlığında değil, plan ölçeğine aktarılmasındadır. Ülke ölçeğinde çizilen bir fay, parsel ölçeğinde çalışan bir plancı için yeterince kesin değildir. Bu ölçek farkı kapatılmadığında, fay haritası planın ekinde duran ama kararlarına girmeyen bir belge olarak kalır.

Sahada sık gördüğümüz boşlukları şöyle sıralayabiliriz:

  • Fay haritalarının plan paftalarına ayrıntılı ölçekte işlenmemesi.
  • Mevcut yapılaşmanın sakınım bandı içinde kalması durumunda izlenecek bir yaklaşımın bulunmaması.
  • Plan değişiklikleriyle yoğunluk artırılırken fay bilgisinin yeniden değerlendirilmemesi.
  • Jeoloji mühendislerinin plan sürecine yalnızca son aşamada dahil edilmesi.

“Fayın hemen üzerinde mühendislik değil, yer seçimi belirleyicidir.”

Y. Müh. Burak Demirsoy

Plana Ne Yazılmalı

Önerimiz, aktif fay bilgisinin planın ilk analiz aşamasında yer alması ve sakınım bantlarının açıkça işaretlenmesidir. Bu bantlar boş bırakılmak zorunda değildir; parklar, tarım alanları, açık spor alanları ya da toplanma alanları olarak şehre kazandırılabilir. Böylece bir risk şeridi, mahallenin nefes aldığı ortak bir alana dönüşebilir.

Bu yaklaşım yalnızca yeni yerleşimler için değil, mevcut şehirler için de geçerlidir. Kentsel dönüşüm, yeniden yapılaşmanın konuşulduğu her durumda, fay bilgisinin masaya yeniden getirilmesi için bir fırsattır. Dönüşüm, eski hataları aynı yerde daha yoğun biçimde tekrarlamamalıdır.

Kendi yaşadığı ya da alacağı yapının konumu hakkında soru işareti taşıyan herkesin, bu konuda bir uzmana ve meslek odalarına danışmasını öneririz. Fayın yerini değiştiremeyiz; ama üzerine ne kuracağımıza karar verebiliriz. Bu kararı bilgiyle ve önceden vermek, planlamanın en temel sorumluluklarından biridir.

Kaynaklar

  1. 1AFAD, Türkiye Deprem Tehlike Haritası, 2018.
Sayı 13 · Ortak Alanlar

Bu sayıdaki diğer makaleler

Sayının kapağı ve içindekiler
  1. 01

    Şehir Sağlığı

    Yürünebilir Mahalle, Sağlıklı Mahalle

    Uzm. Dr. Kadir Şenyurt6 dk

  2. 03

    MimarlıkKapak makalesi

    Avlu: Kaybettiğimiz Ortak Alan

    Y. Mimar Ayşe Nur Kalender7 dk

  3. 04

    Misafir Kalem

    Vakıf Şehri: Çeşmeden Kütüphaneye Ortak İyilik

    Dr. Yusuf Kâmil Okur9 dk

  4. 05

    Şehircilik

    Toplanma Alanları Neden Otoparka Dönüşüyor?

    Prof. Dr. Cemalettin Yörükoğlu6 dk