Hukuk

Sayı 7

Dere Yatağında Mülkiyet ve Kamu Yararı

Dere yatakları kâğıt üzerinde parsellere bölündüğünde, sel riski de mülkiyetle birlikte el değiştirir. Su ile mülkiyet arasındaki ilişkiyi kamu yararı ilkesi üzerinden ele alıyoruz.

Av. Nurcan Ekmekçi7 dk okuma

Parselleri, yolları ve taralı imar bölgelerini gösteren imar paftası

Su, şehirlerin kuruluşundan beri hem bir imkân hem de bir sınır olmuştur. Eski yerleşimler suya yakın kurulur, ama suyun taşkın anında kaplayacağı alana saygı gösterirdi. Son yıllarda pek çok şehrimizde bu saygının yerini, dere yataklarının parsellere bölündüğü, üzerlerinin kapatıldığı ya da kenarlarına kadar yapılaşmaya açıldığı bir anlayış aldı.

Dere yatağı kimindir

Hukuk açısından dere yatakları, niteliği gereği herkesin ortak yararına ayrılmış alanlar olarak düşünülmelidir. Su, mülkiyet sınırlarını tanımaz; bir dere, kâğıt üzerinde çizilen parsel çizgilerine bakarak akmaz. Bir alan plan kararıyla ya da tapu kaydıyla özel mülkiyete konu edildiğinde, o alanın taşıdığı risk ortadan kalkmaz; yalnızca el değiştirir. Sel riski mülkiyetle birlikte yeni sahibine, ondan da komşularına ve bütün mahalleye geçer.

“Su, mülkiyet sınırlarını tanımaz; bir dere, kâğıt üzerinde çizilen parsel çizgilerine bakarak akmaz.”

Av. Nurcan Ekmekçi

Kamu yararı ilkesi

Mülkiyet hakkı anayasal güvence altındadır; ancak bu hak, kamu yararı amacıyla sınırlanabilir. İmar mevzuatı1 da planlamanın toplumun ortak yararını gözetmesini esas alır. Dere yataklarının ve taşkın alanlarının yapılaşmaya açılması bu ilkeyle bağdaşmaz. Çünkü burada korunan şey yalnızca bir doğal değer değil, o çevrede yaşayan herkesin can ve mal güvenliğidir.

Bu sınırlamanın ölçülü olması da hukuk devletinin gereğidir. Kamu yararı adına getirilen kısıtlamalar, amaca uygun, gerekli ve orantılı olmalıdır. Dere yataklarında bu ölçü, can güvenliğinin ağırlığı nedeniyle çoğu zaman açıktır; ama hak sahiplerinin mağduriyetini giderecek yolların da birlikte düşünülmesi gerekir.

Sorunun bir de adalet boyutu var. Dere yatağında bir parsel edinen kişi, çoğu zaman taşıdığı riskten habersizdir. Riskli bir alanı yapılaşmaya açan karar, bedelini en az haberdar olana ödetir. Bu nedenle kamu yararı yalnızca idarenin değil, bilgilendirilme hakkı olan vatandaşın da yararıdır.

Bu tablo, yalnızca yeni yapılaşmayla ilgili değildir. Geçmişte kapatılan ya da daraltılan dere yataklarının çevresinde bugün yaşayan çok sayıda insan var. Onların durumunu yok saymak da, onları suçlamak da çözüm değildir. Hukukun burada üstlenmesi gereken görev, geçmişte verilmiş kararların sonuçlarını hakkaniyetle ele almak ve aynı hataların tekrarlanmasını önleyecek açık kurallar koymaktır. Mülkiyet hakkını korumak ile can güvenliğini korumak arasında bir tercih yapmak zorunda kalmamak için, riskin daha mülkiyet doğmadan görülmesi gerekir.

Ne öneriyoruz

Su ile mülkiyet arasındaki ilişkiyi yeniden kurmak için şu ilkeleri öneriyoruz:

  • Dere yatakları ve taşkın alanları planlarda açıkça gösterilmeli ve yapılaşmaya kapalı tutulmalıdır.
  • Bu alanlardaki mevcut mülkiyet sorunları hakkaniyete uygun ve kamu yararını önceleyen çözümlerle ele alınmalıdır.
  • Risk bilgisi, mülk edinmeden önce vatandaşın kolayca ulaşabileceği biçimde paylaşılmalıdır.
  • Kapatılan dere yataklarının yeniden açılması uzun vadeli bir şehir politikası olarak değerlendirilmelidir.

Su ve şehir dosyamızda bu konuyu hukuk diliyle ele almamızın nedeni, sorunun teknik olduğu kadar hukuki de olmasıdır. Dereye yer açmak mülkiyeti inkâr etmek değil, mülkiyetin ancak güvenli bir zemin üzerinde anlam taşıdığını kabul etmektir. Kendi taşınmazıyla ilgili somut bir sorusu olan okurlarımızın bir hukukçuya ve ilgili meslek odalarına danışmasını öneririz.

Kaynaklar

  1. 13194 sayılı İmar Kanunu, Resmî Gazete, 9 Mayıs 1985.
Sayı 7 · Su ve Şehir

Bu sayıdaki diğer makaleler

Sayının kapağı ve içindekiler
  1. 01

    İktisatKapak makalesi

    Suyun Bedeli: Kentsel Altyapının Finansmanı

    Doç. Dr. Hatice Bayramoğlu8 dk

  2. 02

    Arkeoloji

    Antik Kentte Su: Sarnıçtan Su Kemerine

    Doç. Dr. Melike Ertürk Sezgin8 dk