Hukuk

Sayı 14

İmar Affı ve Hukuk Devleti: “Kazanılmış Hak” Yanılgısı

Her imar affı, kurallara uyan vatandaşa “kaybettin” der. Kayıt altına almak ile meşrulaştırmak arasındaki farkı hukuk diliyle ele alıyoruz.

Av. Murat Ilgaz8 dk okuma

Parselleri, yolları ve taralı imar bölgelerini gösteren imar paftası

Ülkemizde imar affı, aralıklarla yeniden gündeme gelen bir çözüm olarak sunulur. Gerekçeler çoğu zaman benzerdir: kayıt dışı yapı stokunu kayda almak, mülkiyet sorunlarını çözmek, kamuya gelir sağlamak. Bu gerekçelerin her biri ilk bakışta makul görünebilir. Ancak hukuk açısından sorulması gereken soru başkadır: Kurala aykırı bir yapıyı belgelemek ile o yapıyı hukuka uygun saymak aynı şey midir?

Bu yazıda affın ekonomik ya da siyasi boyutunu değil, hukuki niteliğini tartışmak istiyoruz. Çünkü bir düzenlemenin gerekçesi ne kadar iyi niyetli olursa olsun, hukuk düzeni içinde yarattığı sonuç ayrıca değerlendirilmelidir. Af, yalnızca geçmişe dönük bir işlem değildir; geleceğe de bir mesaj verir ve o mesaj, kuralların ne kadar ciddiye alınacağını belirler.

Kayıt altına almak ile meşrulaştırmak

Bir idarenin, sınırları içindeki yapıları bilmesi kamu yararının gereğidir. Hangi yapının nerede, hangi nitelikte ve hangi riskle durduğunu bilmeden ne afet hazırlığı ne de altyapı planlaması yapılabilir. Bu anlamda tespit ve kayıt bir yönetim aracıdır. Fakat af, tespitten öteye geçer; aykırılığın sonuçlarını ortadan kaldırır ve yapıya, kurallara uygun yapılmış gibi bir hukuki statü tanır. İmar Kanunu'nun1 kurduğu düzen, yapının plana, ruhsata ve fen kurallarına uygunluğunu esas alır. Af ise bu ölçütleri bir bedel karşılığında askıya alır.

“Kazanılmış hak” neden bir yanılgıdır

Kazanılmış hak kavramı, idare hukukunda hukuka uygun bir işlemle doğmuş ve kişinin malvarlığına girmiş hakları korumak için vardır. Hukuka aykırı bir fiilden kazanılmış hak doğmaz; bu, hukuk düzeninin en temel ilkelerinden biridir. Kaçak bir katın ya da izinsiz bir eklentinin yıllarca yerinde durması, ona hukuki bir meşruiyet kazandırmaz. Zamanın geçmesi, bir aykırılığı hakka dönüştürmez. Af düzenlemeleri bu ayrımı bulanıklaştırdığında, toplumda “bekleyen kazanır” beklentisi yerleşir.

“Zamanın geçmesi, bir aykırılığı hakka dönüştürmez.”

Av. Murat Ilgaz

Bu beklentinin bedelini en çok kurallara uyanlar öder. Ruhsat alan, projesine sadık kalan, komşusunun ışığını ve havasını gözeten vatandaş, her aftan sonra kendini haksızlığa uğramış hisseder. Eşitlik ilkesi yalnızca aynı durumdakilere aynı işlemi yapmayı değil, kurala uyanı kurala uymayana karşı korumayı da içerir. Kurallara uyanın kaybettiği bir düzende, kurala uymak bir erdem olmaktan çıkar, bir saflığa dönüşür.

Hukuk devleti için ne öneriyoruz

Kayıt dışı yapı stokunun varlığını görmezden gelmek bir çözüm değildir. Ancak çözüm, aykırılığı ödüllendiren bir af yerine hukuk devletinin ilkelerine dayanan bir yaklaşım olmalıdır. Bu çerçevede şunları öneriyoruz:

  • Tespit ile af birbirinden ayrılmalı; kayıt, hukuki statü tanımadan yapılabilmelidir.
  • Kayda alınan yapıların güvenliği, ödenen bedelden bağımsız olarak ve uzman değerlendirmesiyle ele alınmalıdır.
  • Kurala uyan yapı sahiplerini koruyan, eşitliği gözeten bir dil benimsenmelidir.
  • Plan ve denetim kapasitesi, yeni aykırılıkların doğmasını önleyecek biçimde güçlendirilmelidir.

Dirençli bir mahalle yalnızca sağlam yapılarla değil, kurallara duyulan güvenle de kurulur. Her af bu güveni biraz daha aşındırır. Hukuk devleti, geçmişin hatalarını görmezden gelerek değil, onları hukukun diliyle adlandırarak ve geleceği bu hatalardan koruyarak güçlenir. Kendi durumuyla ilgili somut bir sorusu olan okurlarımızın bir hukukçuya ve ilgili meslek odalarına danışmasını öneririz.

Kaynaklar

  1. 13194 sayılı İmar Kanunu, Resmî Gazete, 9 Mayıs 1985.
Sayı 14 · Dirençli Mahalle

Bu sayıdaki diğer makaleler

Sayının kapağı ve içindekiler
  1. 01

    ŞehircilikKapak makalesi

    Depremden Önce Mahalle: Kentsel Dönüşümde Parselden Mahalle Ölçeğine

    Prof. Dr. Nevzat Karacabey12 dk

  2. 02

    Mimarlık

    Cumbalı Evin Hafızası: Geleneksel Konutta Mahremiyet, Işık ve Ölçü

    Doç. Dr. Elif Sarıkaya Önal9 dk

  3. 03

    Yapı Güvenliği

    Zemin Etüdü Bir Formalite Değildir

    Prof. Dr. Orhan Gümüşdere7 dk

  4. 04

    Arkeoloji

    Toprağın Altındaki Şehir: Kazı Alanları ile İmar Planı Arasında

    Dr. Selma Toprakçı10 dk

  5. 06

    İktisat

    Rantın Bedelini Kim Öder? Kent Toprağının Ekonomisi

    Doç. Dr. Hatice Bayramoğlu11 dk