Rantın Bedelini Kim Öder? Kent Toprağının Ekonomisi
Plan değişikliğiyle bir gecede artan arsa değeri kimin cebine giriyor, faturası kime kesiliyor? Değer artışının kamuya geri dönmesi için öneriler.
Doç. Dr. Hatice Bayramoğluİktisatçı, Kent Ekonomisi11 dk okuma
Bir parselin değeri çoğu zaman sahibinin emeğiyle değil, şehrin ortak kararlarıyla artar. Yeni bir yol, bir metro hattı ya da bir plan değişikliği, dün tarla olan bir arsayı bir gecede konut alanına dönüştürebilir. Bu değer artışı kimseye ait olmayan bir boşlukta doğmaz: onu bütün şehir üretir. Soru şudur: Bu artışın karşılığı kimin cebine girer, faturası kime kesilir?
Rant nasıl doğar
Kent toprağının ekonomisinde değer, büyük ölçüde konumdan ve izin verilen kullanımdan gelir. Bir parsele daha fazla kat ya da daha yoğun bir kullanım izni tanındığında, o parsel üzerinde hiçbir yatırım yapılmadan değer kazanır. İktisat dilinde buna emeksiz kazanç da denir. Plan kararı, kamunun elindeki en güçlü araçlardan biridir; bu yüzden de en kolay istismar edilebilen araçlardan biridir.
Sorun, artışın bir avuç mülk sahibinde toplanması, maliyetinin ise topluma dağıtılmasıdır. Yoğunluk arttıkça okul, yol, park, altyapı ve toplanma alanı ihtiyacı da artar. Bu ihtiyacı karşılayan kamu bütçesidir; yani o değer artışından hiç pay almamış vergi mükellefleridir.
“Şehir, sahiplerinin değil, sakinlerinin ortak eseridir.”
Doç. Dr. Hatice Bayramoğlu
Faturayı kim öder
Faturanın ilk muhatabı, yeni yoğunluğun yükünü taşıyan mevcut mahalle sakinleridir. Daralan kaldırımlar, kalabalıklaşan okullar, kaybolan açık alanlar bu bedelin gündelik yüzüdür. İkinci muhatap, yükselen arsa fiyatları nedeniyle konuta erişimi zorlaşan gençler ve kiracılardır. Üçüncüsü ise geleceğin kuşaklarıdır: afet riskine karşı ayrılması gereken alanlar yapılaşmaya açıldığında, bedel ileride çok daha ağır biçimde ödenir.
Bu nedenle rant meselesi yalnızca bir adalet meselesi değil, aynı zamanda bir dayanıklılık meselesidir. Dirençli mahalle, kamunun ortak alan üretebildiği mahalledir; bunun kaynağı da büyük ölçüde şehrin kendi ürettiği değerdir.
Değer artışının kamuya dönüşü için öneriler
Pek çok ülke, plan kararından doğan değer artışının bir bölümünü kamuya geri kazandıran araçlar geliştirmiştir. Bizim önerilerimiz ilke düzeyindedir:
- Plan değişikliğinden doğan değer artışı şeffaf biçimde hesaplanmalı ve kamuoyuyla paylaşılmalıdır.
- Bu artışın bir bölümü, aynı bölgenin park, okul ve altyapı ihtiyacına ayrılmalıdır.
- Geri kazanılan kaynak, genel bütçede kaybolmamalı; hangi mahallede neye harcandığı izlenebilmelidir.
- Yoğunluk artışı, ancak karşılığında ortak alan üretildiğinde kabul edilmelidir.
Bu araçların tasarımı kolay değildir. Değer artışını ölçmek, mülk sahiplerinin haklarını korumak ve sistemi yeni bir keyfîliğe dönüştürmemek dikkat ister. Ama zorluk, hiç yapmamanın gerekçesi olamaz. Açık kurallar, bağımsız değerleme ve kamuya açık kayıtlar, hem mülk sahibine hem de mahalleye güven verir. En önemlisi, plan kararının bir ayrıcalık dağıtma aracı olmaktan çıkıp kamu yararının bir aracı hâline gelmesini sağlar.
Şehir, sahiplerinin değil, sakinlerinin ortak eseridir. Toprağın değerini yükselten kamu kararlarıysa, bu değerin bir kısmının da kamuya dönmesi hem iktisadi hem ahlaki bir gerekliliktir. Rantın bedelini sessizce mahalleye ödetmek yerine, onu mahallenin dayanıklılığına yatırmanın yollarını birlikte konuşmalıyız.