Kira, Göç ve Boş Konut Paradoksu
Bir yanda yükselen kiralar, öte yanda boş duran konutlar. Konut piyasasındaki bu çelişkinin arkasındaki nedenler.
Dr. Abdullah Taha KırcaEkonomist, Konut Piyasası7 dk okuma
Son yıllarda büyük şehirlerimizde iki manzara yan yana duruyor. Bir yanda kira artışları karşısında daha küçük evlere, daha uzak semtlere ya da ailesinin yanına dönmek zorunda kalan haneler; öte yanda ışığı hiç yanmayan, satılmayı ya da değer kazanmayı bekleyen konutlar. İlk bakışta bu tablo çelişkili görünür: Konut yetmiyorsa neden boş evler var, boş evler varsa kira neden bu kadar yüksek?
Talep Nereye Akıyor
Bu paradoksun ilk ayağı göçtür. İş, eğitim ve sağlık imkânlarının belirli şehirlerde ve bu şehirlerin belirli semtlerinde toplanması, konut talebini de aynı noktalara yığar. Talebin yoğunlaştığı yerde kiralar hızla yükselirken, şehrin çeperinde ya da talebin uzaklaştığı ilçelerde konutlar boş kalabilir. Yani sorun yalnızca konut sayısında değil, konutun nerede olduğu ile insanların nerede yaşamak zorunda olduğu arasındaki uyumsuzluktadır.
İkinci ayak, konutun giderek bir barınma aracından çok bir yatırım aracına dönüşmesidir. Enflasyonun yüksek seyrettiği dönemlerde birikimini korumak isteyen haneler ve yatırımcılar, konutu değer saklama aracı olarak görür. Bu bakışla alınan bir konutun kiraya verilmesi zorunlu değildir; kimi zaman boş tutmak, kiracıyla uğraşmaktan daha cazip görünür.
Üçüncü ayak, kiralık konut piyasasının yapısıyla ilgilidir. Pek çok şehrimizde kiralık konutların büyük bölümü, bir ya da birkaç dairesi olan küçük mülk sahiplerine aittir. Bu yapı, kiracı ile ev sahibi arasında belirsizliğe açık, kısa vadeli ilişkiler doğurur. Belirsizlik arttığında bazı mülk sahipleri kiraya vermekten vazgeçer, bazı kiracılar ise her yıl yeniden taşınmanın yükünü taşır. Sonuçta piyasada hem boş konut hem de konut arayan hane sayısı aynı anda artabilir.
“Sorun yalnızca konut sayısında değil, konutun nerede olduğu ile insanların nerede yaşamak zorunda olduğu arasındaki uyumsuzluktadır.”
Dr. Abdullah Taha Kırca
Boş Konutun Görünmeyen Maliyeti
Boş duran bir konut, sahibine belki bir getiri vaat eder; ama şehre bir maliyet yükler. Altyapısı döşenmiş, yolu açılmış, okulu ve sağlık ocağı planlanmış bir alanın kullanılmaması, kamunun yaptığı yatırımın atıl kalması demektir. Aynı zamanda boş binalarla dolu bir sokak, canlılığını yitirir, esnafını kaybeder, güvensizleşir.
Bu maliyetler piyasa fiyatlarına yansımaz; ama şehrin ortak bütçesinden, kiracının cebinden ve mahallenin dokusundan ödenir.
Hangi Yönde Düşünmeli
Bu paradoksu tek bir araçla çözmek mümkün değildir. Ancak politika tartışmasının birkaç ilke üzerine kurulmasını öneriyoruz:
- Konut arzının yalnızca miktar olarak değil, konum ve erişilebilirlik bakımından da değerlendirilmesi.
- Kiralık konut stokunu güçlendiren, uzun süreli ve öngörülebilir kiracılığı destekleyen düzenlemeler.
- Boş konutların yeniden kullanıma kazandırılmasını özendiren yerel uygulamalar.
- İş ve hizmetlerin tek merkeze yığılmasını azaltan dengeli bir bölgesel kalkınma anlayışı.
Bu ilkelerin her biri, merkezî ve yerel yönetimler arasında iyi bir eşgüdüm gerektirir. Konut politikası yalnızca inşaat politikası olarak görüldüğü sürece, sorunun mekânsal ve sosyal boyutları gözden kaçmaya devam edecektir.
Kira, göç ve boş konut aynı denklemin parçalarıdır. Şehri kimin yönettiği sorusu, bu denklemi kimin kurduğu sorusuyla doğrudan ilişkilidir. Konutu yeniden bir barınma hakkı olarak görmek, bu paradoksu çözmenin ilk adımıdır.