Misafir Kalem · Kapak makalesi
Sayı 11Mahalle İmamından Muhtara: Osmanlı Şehrini Kim Yönetirdi?
Kadı, mahalle imamı, esnaf kethüdası ve vakıf mütevellisi: Belediye kurulmadan önce şehir hizmetleri nasıl yürürdü?
Prof. Dr. Taner AkbulutTarihçi, Osmanlı şehir tarihi10 dk okuma
Bugün şehir hizmetleri denince aklımıza ilk gelen kurum belediyedir. Çöpün toplanması, suyun gelmesi, yolların bakımı belediyenin işi olarak görülür. Oysa Osmanlı şehri yüzyıllar boyunca bugünkü anlamda bir belediye olmadan yaşadı, büyüdü ve hizmet üretti. Bu yazıda, uzun yıllardır üzerinde çalıştığım bu düzeni kısaca anlatmaya ve bugüne ne söyleyebileceğini sormaya çalışıyorum.
Kadı ve şehrin düzeni
Osmanlı şehrinin yönetiminde merkezî figür kadıydı. Kadı yalnızca davaları gören bir yargıç değil, aynı zamanda şehrin idari düzeninden sorumlu bir görevliydi. Çarşıdaki fiyatlar, ölçü ve tartıların doğruluğu, bina ve yol meselelerindeki anlaşmazlıklar onun önüne gelirdi. Şehrin gündelik düzeni, büyük ölçüde kadı mahkemesinde kayda geçen kararlar üzerinden yürürdü.
Kadının yanında çarşı ve pazar düzeninden sorumlu muhtesip gibi görevliler bulunurdu. Ancak bu görevliler şehrin her köşesine tek başlarına ulaşamazdı. Asıl yük, şehrin daha küçük birimlerine, yani mahallelere ve esnaf örgütlerine dağılmıştı.
Mahalle, lonca ve vakıf
Mahalle, Osmanlı şehrinin temel yaşama birimiydi. Mahallenin hem manevi hem de idari önderi çoğu zaman mahalle imamıydı. İmam, mahalleye kimin taşınıp kimin ayrıldığını bilir; vergilerin paylaştırılmasında, anlaşmazlıkların çözümünde ve resmî işlerde mahalle ile kadı arasında köprü kurardı. Mahalle sakinleri de sokaklarının temizliğinden ve güvenliğinden ortaklaşa sorumlu sayılırdı.
Esnaf ise loncalar içinde örgütlenmişti. Esnaf kethüdası, loncanın düzenini, ustalık ve çıraklık ilişkilerini, malın kalitesini gözetirdi. Çarşının düzeni, büyük ölçüde esnafın kendi kendini denetlemesine dayanırdı.
Bu düzenin belki de en dikkat çekici unsuru vakıflardı. Çeşmeler, hamamlar, medreseler, imaretler, köprüler ve hatta kaldırımlar çoğu zaman vakıflar eliyle kurulur ve yaşatılırdı. Vakıf mütevellisi, vakfiyede belirlenen şartlara göre bu hizmetlerin sürmesinden sorumluydu. Bugün kamusal hizmet dediğimiz şeylerin önemli bir kısmı, böylece hayır ve süreklilik fikri üzerine kurulmuştu.
Bu sistemin dikkatimi çeken yanı, sorumluluğun katmanlı biçimde paylaşılmasıydı. Kadı genel düzeni gözetirken mahalle kendi iç işlerini, esnaf kendi zanaatını, vakıf ise kendi hizmetini yürütürdü. Arşivlerde çalışırken bu katmanların birbirine nasıl dokunduğunu görmek, bana her zaman şehrin canlı bir organizma gibi işlediğini düşündürmüştür.
“Şehrin hizmeti, uzak bir merkezden değil, sakinlerin kendi bağları ve sorumlulukları içinden yürürdü.”
Prof. Dr. Taner Akbulut
Muhtarlık ve belediyeye geçiş
19. yüzyılda şehirler büyüyüp devletin yapısı değiştikçe bu düzen de dönüştü. Mahalle yönetiminde muhtarlık kuruldu ve imamın idari rolü zamanla muhtara geçti. Yüzyılın ortalarından itibaren de İstanbul'dan başlayarak modern belediye kurumları ortaya çıktı. Bu değişim şehir hizmetlerini daha düzenli ve merkezî bir yapıya kavuşturdu; ama mahallenin kendi sorumluluğuna dair eski alışkanlıkları da zayıflattı.
Geçmişi bugüne örnek gösterirken dikkatli olmak gerektiğini düşünüyorum; o düzenin de eşitsizlikleri ve sınırları vardı. Yine de bir dersini bugün de anlamlı buluyorum: Şehrin hizmeti, uzak bir merkezden değil, sakinlerin kendi bağları ve sorumlulukları içinden yürürdü. “Şehri kim yönetir?” sorusuna bugün verilecek cevapta, mahallenin sesine yeniden yer açmak gerektiğine inanıyorum.