Geleneğin Şehre Söyleyecekleri
Geleneksel yapı kültürünü bir nostalji konusu olarak değil, bugünün sorunlarına cevap arayan bir bilgi birikimi olarak okumayı öneriyoruz.
Doç. Dr. Elif Sarıkaya ÖnalMimar, Mimarlık Tarihçisi8 dk okuma
Geleneksel yapı kültürü denildiğinde çoğumuzun aklına eski fotoğraflar, restore edilmiş konaklar ve hatıra dolu sokaklar gelir. Bu hatıraların değeri büyüktür; ama geleneği yalnızca bir nostalji konusu olarak görmek, ondan alabileceğimiz asıl dersi kaçırmak demektir. Bu yazıda geleneksel yapı kültürünü, bugünün sorunlarına cevap arayan bir bilgi birikimi olarak okumayı öneriyoruz.
Gelenek bir bilgi birikimidir
Anadolu'nun farklı bölgelerinde gelişen yapı gelenekleri, kuşaklar boyunca denenmiş, düzeltilmiş ve aktarılmış bir bilginin ürünüdür. Hangi taşın hangi iklime dayandığı, saçağın ne kadar uzanması gerektiği, evin güneşe ve rüzgâra nasıl yönleneceği, yangına ve depreme karşı hangi önlemlerin alınacağı, bu bilgi birikiminin parçalarıdır. Hiçbir kitapta yazılmamış olsa da, yapıların kendisi bu bilginin kayıtlarıdır.
Bu birikimi küçümseyen bir modernleşme anlayışı, uzun süre geleneksel yapıyı geri kalmışlığın simgesi olarak gördü. Oysa bugün iklim değişikliği, enerji maliyetleri ve afet riski gibi sorunlarla yüzleşirken, geleneğin bu sorulara çoktan cevaplar geliştirdiğini fark ediyoruz. Bu cevaplar kusursuz değildir; geleneksel yapıların da zayıf yönleri, bakım isteyen ayrıntıları ve bugünkü konfor beklentilerini karşılamayan yanları vardır. Ama eleştirel bir gözle okunduğunda, gelenek bize hazır reçeteler değil, düşünme biçimleri sunar.
Bugünün sorularına cevaplar
Geleneksel yapı kültürünün bugüne söyleyeceklerini birkaç başlıkta toplayabiliriz:
- İklimle uyum: Kalın duvarlar, gölgeli avlular, çapraz havalandırma ve yönlenme, enerji tüketmeden konfor sağlamanın yollarıdır.
- Yerel malzeme: Yakından elde edilen malzeme, hem çevresel yükü azaltır hem de yapıyı bulunduğu yere bağlar.
- İnsan ölçeği: Sokağın, avlunun ve odanın ölçüsü, insan bedenine ve gündelik hayatın ritmine göre belirlenir.
- Komşuluk: Mahalle dokusu, ortak alanlar ve eşikler, dayanışmayı kendiliğinden mümkün kılar.
Bu ilkelerin hiçbiri geçmişe özgü değildir. Tersine, bugünün şehirlerinin en çok ihtiyaç duyduğu niteliklerdir. Dirençli, sağlıklı ve yaşanabilir şehirler kurma çabamızda, geleneğin sessiz deneyimi değerli bir yol arkadaşıdır.
“Geleneği yalnızca bir nostalji konusu olarak görmek, ondan alabileceğimiz asıl dersi kaçırmak demektir.”
Doç. Dr. Elif Sarıkaya Önal
Taklit değil yorum
Geleneği bugüne taşımak, eski biçimleri kopyalamak anlamına gelmez. Betonarme bir yapıya ahşap görünümlü kaplamalar eklemek ya da tarihî bir cephe süsünü yeni bir binaya iliştirmek, geleneğin biçimini alıp özünü dışarıda bırakmaktır. Bizim önerdiğimiz, geleneksel yapı kültürünün arkasındaki mantığı anlamak ve bu mantığı bugünün teknolojisi, yönetmelikleri ve yaşam biçimleriyle yeniden yorumlamaktır. Biçim değişebilir; önemli olan, yapının iklime, yere ve insana verdiği cevabın korunmasıdır.
Bunun için mimarlık eğitiminde yerel yapı kültürlerine daha fazla yer verilmesini, geleneksel yapıların belgelenmesini ve ustaların bilgisinin kaybolmadan kayda geçirilmesini önemsiyoruz. Ayrıca yeni yapılaşmada bölgesel iklim ve malzeme özelliklerini gözeten tasarım yaklaşımlarının teşvik edilmesi gerektiğine inanıyoruz.
Şehir Düşünce Kurulu'nun kuruluş ilkelerinden biri, geleneği geçmişin bir hatırası değil, geleceğin bir kaynağı olarak görmektir. Geleneğin şehre söyleyecekleri, onu dinlemeyi bilen bir mimarlık ve şehircilik kültürüyle anlam kazanacaktır.