Şehir Bir Emanettir
Bugün kurduğumuz şehri yarının kuşakları devralacak. Plan kararlarını bir dönemin ihtiyacıyla değil, bir emanetin sorumluluğuyla vermenin ne anlama geldiğini tartışıyoruz.
Prof. Dr. Nevzat KaracabeyŞehir ve Bölge Plancısı6 dk okuma
Bir şehri kuranlar, onun içinde yaşayacak olanların çoğunu hiçbir zaman tanımaz. Bugün çizdiğimiz bir yol, ayırdığımız bir park ya da izin verdiğimiz bir yapılaşma, bizden sonra gelecek kuşakların gündelik hayatını biçimlendirecek. Bu yüzden şehir, yalnızca bugün yaşayanların malı değil, yarının sakinlerine devredilecek bir emanettir.
Şehir Düşünce Kurulu'nun ilk sayısında bu fikri tartışmaya açmak istedik; çünkü bu kurulun var olma sebeplerinden biri, şehir hakkındaki kararların bu sorumlulukla verilmesini savunmaktır.
“Şehir, yalnızca bugün yaşayanların malı değil, yarının sakinlerine devredilecek bir emanettir.”
Prof. Dr. Nevzat Karacabey
Bir dönemin ihtiyacı, bir emanetin sorumluluğu
Plan kararları, doğası gereği uzun ömürlüdür.1 Bir imar planı değiştirilebilir; ama o planla yükselen binalar, açılan yollar ve kaybedilen yeşil alanlar kolay kolay geri alınamaz. Buna rağmen plan kararları çoğu zaman bir dönemin acil ihtiyaçlarına, kısa vadeli beklentilere ya da anlık baskılara göre şekillenir.
Bir dönemin ihtiyacıyla verilen karar, sorunu bugün için çözer gibi görünür. Ancak yarının sakinleri bu kararların bedelini çoğu zaman daha ağır biçimde öder: sıkışık mahalleler, yetersiz açık alanlar, afet karşısında kırılgan bir yapı stoku ve kaybolmuş bir tarihî doku olarak.
Burada kimseyi suçlamak niyetinde değiliz. Her kuşak kendi koşulları içinde karar verir ve bu koşullar çoğu zaman zordur. Ama kararın zorluğu sorumluluğunu azaltmaz. Tam da bu nedenle, kalıcı sonuçlar doğuracak kararlarda bir adım geri çekilip “Bu kararı yarının sakinlerine nasıl açıklayacağız?” diye sormak gerekir.
Emanet bilinciyle plan yapmak
Emanet kavramı kültürümüzde derin bir yere sahiptir. Emanete sahip çıkan kişi onu kendi malı gibi harcamaz; koruyarak, gerektiğinde onararak ve geliştirerek sahibine teslim eder. Şehir planlamasına bu bakışla yaklaşmak için şu ilkeleri öneriyoruz:
- Geri döndürülemez kararlar, özellikle doğal alanları, su kaynaklarını ve tarihî dokuyu etkileyenler, en yüksek özenle ve geniş bir katılımla verilmelidir.
- Plan kararlarının uzun vadeli etkileri, kısa vadeli kazanımlarla birlikte açıkça tartışılmalıdır.
- Şehrin afet riskleri, bugünkü yapılaşmanın değil, gelecekteki güvenliğin ölçütü olarak ele alınmalıdır.
- Kamusal alanlar ve ortak varlıklar, satılıp tüketilecek kaynaklar değil, korunacak mirastır.
Bu ilkeler şehrin gelişmesine karşı çıkmak anlamına gelmez. Şehir büyüyecek, değişecek ve yeni ihtiyaçlara cevap verecektir. Önemli olan, bu değişimin emaneti tüketerek değil, onu zenginleştirerek gerçekleşmesidir.
İnsan ölçeği ve gelenek
Emanet bilinci, geçmişe karşı da bir sorumluluk taşır. Bize devredilen şehirlerin içinde kuşaklar boyunca biriktirilmiş bir bilgi vardır: insan ölçeğinde sokaklar, avlulu evler, mahalleyi bir arada tutan ortak mekânlar. Bu birikimi tanımadan yapılan planlar, şehri köklerinden koparır.
Kurulumuzun bağımsız ve ticari amaç gütmeyen yapısını da bu sorumluluğun bir parçası olarak görüyoruz. Şehir hakkında konuşurken herhangi bir çıkarın değil, şehrin ve onun gelecekteki sakinlerinin tarafında durmak istiyoruz.
Şehir bir emanettir. Bu emaneti bize bırakıldığından daha iyi bir hâlde teslim etmek, belki de bir kuşağın şehir karşısındaki en anlamlı ödevidir. Bu sayfalarda yazacağımız her yazı, bu ödevin bir parçası olarak okunmalıdır.
Kaynaklar
- 13194 sayılı İmar Kanunu, Resmî Gazete, 9 Mayıs 1985.