Yapı Güvenliği · Kapak makalesi
Sayı 2Hasar Tespitinden Sonra: Onarım mı, Yeniden Yapım mı?
Depremden sonra her bina için verilen karar, bir ailenin ve bir sokağın geleceğini belirler. Bu kararın hangi ilkelerle ve kimler tarafından verilmesi gerektiğini tartışıyoruz.
Prof. Dr. Orhan Gümüşdereİnşaat Mühendisi, Deprem Mühendisliği9 dk okuma
Büyük bir depremin ardından şehirlerde ilk haftalar arama, kurtarma ve barınma ile geçer. Ardından daha sessiz ama en az onlar kadar belirleyici bir süreç başlar: Her binanın durumunun tespit edilmesi ve onun geleceğine karar verilmesi. Bu bina onarılacak mı, güçlendirilecek mi, yoksa yıkılıp yeniden mi yapılacak? 6 Şubat 2023 depremleri, bu sorunun bir ailenin ve bir sokağın kaderini ne kadar derinden etkilediğini bir kez daha gösterdi.
Bir binadan fazlası
Hasar tespiti teknik bir işlemdir; ama sonuçları teknik olmanın çok ötesindedir. Bir binanın yıkılmasına karar verildiğinde, o binada yaşayanların yıllarca sürebilecek bir yeniden kurma süreci başlar. Komşuluk ilişkileri dağılır, çocukların okulu değişir, esnafın müşterisi gider. Onarım kararı ise, doğru verilmediğinde, insanları güvenli olmayan bir yapıya geri döndürme riskini taşır. Her iki hata da ağır bedeller doğurur.
Bu yüzden karar, aceleye getirilmemeli; ama gereksiz yere de geciktirilmemelidir. Belirsizlik içinde bekleyen aileler için zaman da bir hasar türüdür. Ailelerin ne zaman, nasıl ve kimden bilgi alacaklarını bilmesi, en az kararın kendisi kadar önemlidir. Açık ve düzenli bilgilendirme, belirsizliğin yarattığı kaygıyı azaltır ve topluluğun karara güvenini artırır.
“Belirsizlik içinde bekleyen aileler için zaman da bir hasar türüdür.”
Prof. Dr. Orhan Gümüşdere
Karar hangi ilkelerle verilmeli
Onarım ya da yeniden yapım kararının yalnızca görünür hasara bakılarak verilmesi yeterli değildir. Binanın deprem öncesindeki tasarımı, malzeme niteliği, zemin koşulları ve taşıyıcı sistemin genel durumu birlikte değerlendirilmelidir. Bu değerlendirme, yürürlükteki deprem yönetmeliğinin1 ilkeleri çerçevesinde ve bütüncül bir mühendislik bakışıyla yapılmalıdır.
- Hasar tespiti, ilk hızlı değerlendirmeden sonra ayrıntılı bir mühendislik incelemesiyle desteklenmelidir.
- Kararların gerekçesi, bina sakinlerine anlaşılır bir dille açıklanmalıdır.
- Sakinlerin karara itiraz edebilmesi ve ikinci bir görüş alabilmesi için açık bir yol bulunmalıdır.
- Onarım ve güçlendirme, ancak binanın gelecekteki depremlerde de güvenli olacağı gösterilebiliyorsa tercih edilmelidir.
Kararı kimler vermeli
Bu kararlar, yetkin ve deneyimli inşaat mühendislerinden oluşan, bağımsız çalışabilen ekipler tarafından verilmelidir. Meslek odalarının ve üniversitelerin birikimi bu süreçte değerlendirilmeli; tespit ekiplerinin eğitimi ve deneyimi afetten önce planlanmalıdır. Sokak ve mahalle ölçeğinde verilecek kararlarda ise şehir plancıları ve sosyal hizmet uzmanları da sürece katılmalıdır; çünkü tek tek binalar hakkında verilen kararlar, sonunda bir mahallenin yeniden kurulup kurulamayacağını belirler.
Kendi binası hakkında kaygı taşıyan okurlarımızın, bu konuda yetkin bir inşaat mühendisine ya da meslek odalarına danışmasını öneriyoruz. Deprem sonrasında doğru kararı vermek, bir sonraki depreme hazırlanmanın ilk adımıdır. Hasar tespitinden çıkarılan dersler de kayda geçirilmeli; hangi yapı türlerinin nasıl davrandığı, gelecekteki yapı stoku politikalarına ve mevcut binaların güçlendirilmesine ışık tutmalıdır. Böylece her deprem, yalnızca bir yıkım olarak değil, bir öğrenme süreci olarak da hatırlanır.
Kaynaklar
- 1Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği, Resmî Gazete, 18 Mart 2018.