Sarsıntıdan Sonra: Şehirde Ruh Sağlığı
Afetin izi yalnızca binalarda kalmaz. Toplumsal iyileşmede tanıdık sokakların, ortak mekânların ve komşuluk bağlarının rolünü ele alıyoruz.
Uzm. Dr. Rabia DurukanPsikiyatri Uzmanı, Şehir ve Ruh Sağlığı7 dk okuma
Bir depremin ardından ilk bakışımız binalara yönelir: Hangileri yıkıldı, hangileri hasar gördü, hangileri yeniden yapılmalı? Bu soruların aciliyeti tartışılmaz. Ancak afetin izi yalnızca binalarda kalmaz; insanların zihninde, bedeninde ve birbirleriyle ilişkilerinde de derin izler bırakır. 6 Şubat 2023 depremlerinin ardından bu izleri hepimiz farklı biçimlerde hissettik.
İyileşme bireysel olduğu kadar toplumsaldır
Afet sonrası ruh sağlığı denince genellikle bireysel destek ve tedavi akla gelir. Bunlar elbette çok önemlidir ve ihtiyaç duyan herkesin bir ruh sağlığı uzmanına ulaşabilmesi gerekir. Ama iyileşme yalnızca klinikte gerçekleşmez. İnsanlar tanıdık bir yüzü gördüklerinde, alışık oldukları bir sokakta yürüdüklerinde, bir komşuyla aynı masada çay içtiklerinde de iyileşir.
Afetin en sarsıcı etkilerinden biri, insanın dünyasındaki süreklilik duygusunu kırmasıdır. Evini, sokağını, mahallesini kaybeden kişi yalnızca bir barınağı değil, kimliğinin bir parçasını da kaybeder. Bu yüzden toplumsal iyileşmede mekânın ve ilişkilerin sürekliliği belirleyici bir rol oynar.
“İyileşme yalnızca klinikte gerçekleşmez.”
Uzm. Dr. Rabia Durukan
Tanıdık sokaklar, ortak mekânlar
Yeniden inşa sürecinde hız kadar sürekliliğin de gözetilmesini öneriyoruz. Bir mahallenin sakinlerini birbirinden uzak yerlere dağıtmak, onları en çok ihtiyaç duydukları anda destek ağlarından koparabilir. Komşuluk bağlarını mümkün olduğunca koruyan yerleşim kararları, uzun vadede toplumsal iyileşmeyi güçlendirir.
Ortak mekânlar da bu sürecin taşıyıcılarıdır. Bir çay ocağı, bir park, bir cami avlusu, bir mahalle kütüphanesi ya da çocukların oyun alanı, insanların bir araya gelip yaşadıklarını paylaşabileceği yerlerdir. Geçici yerleşim alanlarında bile bu tür mekânlara yer açmak, insanlara yeniden bir topluluk olabileceklerini hatırlatır.
Çocuklar ve yaşlılar bu konuda özel bir dikkat ister. Çocuklar için oyun, yaşadıklarını anlamlandırmanın doğal bir yoludur; güvenli bir oyun alanı bu yüzden bir lüks değildir. Yaşlılar içinse tanıdık yüzlerden ve alışkanlıklardan kopmak yalnızlığı derinleştirebilir. Mekân kararları bu farklı ihtiyaçları birlikte gözetmelidir.
Planlamanın ruh sağlığına katkısı
Şehir planlaması ve ruh sağlığı genellikle ayrı alanlar olarak düşünülür. Oysa afet sonrası dönemde bu iki alanın birlikte çalışması gerekir. Bu konuda şu ilkeleri öneriyoruz:
- Yeniden inşa kararlarında yalnızca binalar değil, komşuluk ilişkileri ve mahalle kimliği de gözetilmelidir.
- Geçici ve kalıcı yerleşimlerde ortak mekânlar, sonradan eklenen bir ayrıntı değil, planın asli bir parçası olmalıdır.
- Mahalle sakinleri, yeniden inşa sürecine katılımcı olarak dahil edilmelidir.
- Ruh sağlığı hizmetleri, insanların gündelik hayatlarına yakın ve kolay ulaşılabilir yerlerde sunulmalıdır.
Kendisi ya da bir yakını için kaygı taşıyan herkesin bir ruh sağlığı uzmanına danışmasını önemle hatırlatırız. Bu yazının amacı bireysel bir yol göstermek değil, şehrin iyileşmedeki rolünü vurgulamaktır.
Bu iş birliği, plancıların, mimarların, sağlık çalışanlarının ve mahalle sakinlerinin aynı masada buluşmasını gerektirir. Ortak bir dil kurulduğunda, yeniden inşa edilen şehir yalnızca daha sağlam değil, daha iyileştirici de olabilir.
Afetten sonra şehirler yeniden inşa edilir; ama bir şehrin gerçekten iyileşmesi, insanların yeniden birbirine tutunabildiği yerlerin kurulmasıyla mümkündür. Tanıdık bir sokak, ortak bir mekân ve güçlü komşuluk bağları, en sağlam binalar kadar değerlidir.