Yeni Yerleşim ve Ulaşım: Önce Yol mu, Önce Konut mu?

Ulaşımı sonradan düşünülen yeni yerleşimler, sakinlerini yıllarca trafiğe mahkûm eder. Toplu taşımayı planın ilk satırına yazmanın gerekçeleri.

Dr. Emine Gülşen Akdağ7 dk okuma

Evler, kaldırımlar, ağaçlar ve yürüyen insanlarla sokak kesiti

Pek çok şehrimizde aynı hikâyeyi defalarca izledik. Şehrin çeperinde yeni bir yerleşim alanı açılır, konutlar hızla yükselir, aileler taşınır. Ancak ilk günlerde ne düzenli bir otobüs hattı vardır ne de raylı sisteme ulaşan bir bağlantı. Sakinler çaresiz özel araca yönelir; araç sahibi olmayanlar ise uzun bekleme süreleri ve aktarmalarla şehre ulaşmaya çalışır. Toplu taşıma yıllar sonra geldiğinde, alışkanlıklar çoktan yerleşmiş, yollar çoktan tıkanmıştır.

Sonradan Gelen Ulaşımın Bedeli

Ulaşımı sonradan düşünmek, yalnızca bir gecikme değildir; yerleşimin bütün biçimini belirleyen bir karardır. Toplu taşıma hesaba katılmadan çizilen bir yerleşimde yollar araca göre genişler, binalar otoparkların arasına dağılır, gündelik ihtiyaçlar yürüme mesafesinden uzaklaşır. Bu dokuya sonradan bir toplu taşıma hattı eklemek hem pahalı hem de verimsizdir, çünkü duraklara yürüyerek ulaşabilecek yeterli sayıda insan yoktur.

Bedeli en ağır ödeyenler ise çocuklar, yaşlılar ve araç sahibi olmayan hanelerdir. Onlar için kötü bağlantılı bir yerleşim, okula, işe ve hastaneye erişimin her gün yeniden kurulması gereken bir engel olması demektir.

Bunun şehrin bütününe de bir yükü vardır. Her yeni araç bağımlı yerleşim, şehir merkezine giden ana yollara yeni bir trafik akışı ekler. Bu yolları genişletmek için yapılan yatırımlar kısa süre içinde yeni araçlarla dolar ve sorun bir sonraki kavşağa taşınır. Hava kirliliği, gürültü ve trafik kazaları da bu tablonun kaçınılmaz parçalarıdır. Böylece bir yerleşimin ulaşım eksikliği, yalnızca kendi sakinlerinin değil, bütün şehrin sorunu hâline gelir.

“Ulaşımı sonradan düşünülen yeni yerleşimler, sakinlerini yıllarca trafiğe mahkûm eder.”

Dr. Emine Gülşen Akdağ

Planın İlk Satırı

Önerimiz, toplu taşımanın yeni yerleşim planlarının sonuna eklenen bir başlık değil, ilk satırı olmasıdır. Bu, yerleşimin yerini seçerken mevcut ya da planlanan toplu taşıma hatlarına yakınlığın belirleyici ölçütlerden biri sayılması anlamına gelir. Yerleşim, istasyonların ve durakların çevresinde, yürünebilir bir dokuyla büyümelidir.

Bu yaklaşımın temel ilkelerini şöyle sıralayabiliriz:

  • Konut ile toplu taşıma hizmetinin aynı takvimle planlanması; sakinler taşındığında hizmetin hazır olması.
  • Yoğunluğun duraklar ve istasyonlar çevresinde artırılması, uzaklaştıkça azaltılması.
  • Okul, sağlık ocağı ve gündelik alışveriş gibi hizmetlerin yürüme mesafesinde tutulması.
  • Bisiklet ve yaya bağlantılarının toplu taşımayla kesintisiz bütünleşmesi.

Önce Yol mu, Önce Konut mu

Başlıktaki soruya cevabımız, ikisinin de tek başına yetmediğidir. Önce yalnızca yol yapmak, yerleşimi araca bağımlı kılar; önce yalnızca konut yapmak, sakinleri ulaşımsız bırakır. Doğru sıra, konutla ulaşımı aynı kararın iki parçası olarak ele almaktır.

Bu sıralamayı sağlamak için ulaşım ve konut kararlarını veren kurumların plan aşamasından itibaren birlikte çalışması gerekir. Konutu üreten ile ulaşımı işleten birbirinden habersiz karar verdiğinde, en iyi niyetli proje bile yarım kalır.

Yeni yerleşim alanları, şehrin gelecekteki biçimini onlarca yıl için belirler. Bu alanları ulaşımla birlikte tasarlamak, hem sakinlerin zamanını hem de şehrin ortak kaynaklarını korumanın en akılcı yoludur.

Sayı 6 · Yeni Yerleşim Alanları

Bu sayıdaki diğer makaleler

Sayının kapağı ve içindekiler
  1. 01

    Misafir Kalem

    Denetimsiz Mühendislik Olmaz

    Prof. Dr. Haluk Erenler8 dk

  2. 02

    ŞehircilikKapak makalesi

    Yeni Yerleşim Alanları: Ovaya mı, Yamaca mı?

    Prof. Dr. Nevzat Karacabey9 dk