Şehircilik · Kapak makalesi
Sayı 4Mahalle Kavramını Yeniden Düşünmek
Mahalle bir idari sınır mı, bir yaşama biçimi mi? Geleneksel mahallenin bugünün planlama diline nasıl tercüme edilebileceğini soruyoruz.
Prof. Dr. Nevzat KaracabeyŞehir ve Bölge Plancısı8 dk okuma
Mahalle kelimesi Türkçede hem bir adres hem de bir duygudur. Resmî belgelerde mahalle, belediye sınırları içinde muhtarı olan bir idari birimdir1. Gündelik dilde ise mahalle, çocukluğumuzun geçtiği sokak, selam verdiğimiz bakkal, cenazede ve düğünde bir araya gelen komşulardır. Bu iki anlam bir zamanlar büyük ölçüde örtüşüyordu. Bugün ise çoğu yerde birbirinden uzaklaşmış durumdadır.
Geleneksel Mahallenin Mantığı
Anadolu'nun geleneksel şehirlerinde mahalle, çoğu zaman bir cami, bir çeşme, bir mektep ya da bir hamam gibi ortak yapıların çevresinde örgütlenirdi. Mahallenin büyüklüğü, sakinlerinin birbirini tanıyabileceği bir ölçeği aşmazdı. Sokaklar dar ve dolambaçlı olsa da, her biri bir ortak alana açılırdı. Mahalle, kendi gündelik ihtiyaçlarını büyük ölçüde kendi içinde karşılayabilen, ama şehrin geri kalanından da kopuk olmayan bir birimdi.
Bu düzenin en önemli özelliği, sosyal ilişkilerin mekânla birlikte kurulmasıydı. Komşuluk, yalnızca iyi niyetin değil, aynı çeşmeyi, aynı yolu, aynı meydanı paylaşmanın bir sonucuydu.
“Komşuluk, yalnızca iyi niyetin değil, aynı çeşmeyi, aynı yolu, aynı meydanı paylaşmanın bir sonucuydu.”
Prof. Dr. Nevzat Karacabey
Bugünün şehirlerinde ise bu ilişki çoğu yerde zayıfladı. Büyük site yerleşimleri kendi duvarlarının ardına çekildi, ana yollar mahalleleri ikiye böldü, gündelik alışveriş yürüme mesafesinden uzaklaştı. İdari mahalle sınırları ise çoğu zaman nüfus ve hizmet kolaylığına göre çizildi; sakinlerin ait olduklarını hissettikleri alanla örtüşmeyen sınırlar ortaya çıktı. Aynı muhtarlığa bağlı iki sokak birbirini hiç tanımazken, sınırın iki yanındaki komşular aynı çarşıyı paylaşabiliyor.
Bugünün Planlama Diline Tercüme
Günümüzün planlama dili mahalleyi çoğunlukla nüfus, yoğunluk ve donatı alanı gibi ölçülerle tanımlar. Bu ölçüler gereklidir, ama mahallenin ruhunu tarif etmeye yetmez. Geleneksel mahallenin dersini bugünün planına taşımak için şu soruları sormayı öneriyoruz:
- Bu mahallenin sakinleri gündelik ihtiyaçlarının çoğunu yürüyerek karşılayabiliyor mu?
- Mahallenin bir merkezi, insanların karşılaşabileceği bir ortak alanı var mı?
- Mahallenin büyüklüğü, sakinlerin birbirini tanıyabileceği bir ölçekte mi?
- İdari sınır, insanların kendilerini ait hissettikleri alanla örtüşüyor mu?
Bu sorulara olumlu cevap verebilen bir yerleşim, mimari üslubu ne olursa olsun, geleneksel mahallenin özünü taşıyor demektir. Mesele eski evleri taklit etmek değil, onların içinde yaşanan ortaklığı mümkün kılan mekân ilişkilerini yeniden kurmaktır.
Bir Yaşama Biçimi Olarak Mahalle
Mahalleyi yalnızca idari bir sınır olarak görmek, onu haritadaki bir çizgiye indirger. Yalnızca nostaljik bir yaşama biçimi olarak görmek ise onu geçmişe hapseder. Bizim önerimiz, mahalleyi planlamanın temel birimi olarak yeniden ele almak; idari sınırı, ortak alanı ve komşuluk ölçeğini birlikte düşünmektir.
Bu yaklaşım, yerel yönetimin mahalle ölçeğinde daha görünür olmasını da gerektirir. Muhtarlık, mahalle meydanı ve ortak hizmet yapıları birlikte düşünüldüğünde, idari mahalle ile yaşanan mahalle yeniden yakınlaşabilir.
Şehir, mahallelerin toplamından fazlasıdır; ama iyi mahalleler olmadan iyi bir şehir de kurulamaz. Mahalle kavramını yeniden düşünmek, şehri insan ölçeğinde yeniden kurmanın ilk adımıdır.
Kaynaklar
- 15393 sayılı Belediye Kanunu, Resmî Gazete, 13 Temmuz 2005.