Mahalle Meydanını Yeniden Tasarlamak
Küçük bir meydan, bir mahallenin hem gündelik buluşma yeri hem de afet anındaki sığınağıdır. İyi bir mahalle meydanının tasarım ölçütleri.
Y. Mimar İbrahim Halil ÇakırŞehir Tasarımcısı6 dk okuma
Bir mahallenin kimliği çoğu zaman küçük bir meydanda şekillenir. Çeşmenin başı, caminin önü, kahvehanenin yanındaki birkaç ağacın gölgesi; insanların plansızca karşılaştığı, selamlaştığı, çocukların koşturduğu yerlerdir. Bu meydanlar bir mahallenin gündelik buluşma yeri olduğu kadar, afet anında komşuların ilk bir araya geleceği sığınaktır.
Gündelik hayatın meydanı
İyi bir mahalle meydanı her şeyden önce kullanılan bir meydandır. Kullanılmayan bir alan, ne kadar özenle tasarlanmış olursa olsun, kısa sürede sahipsiz kalır. Kullanımı belirleyen ise ölçü, erişim ve çevresindeki hayattır. Meydanın çevresinde dükkânlar, kamu yapıları ya da konut girişleri bulunduğunda, meydan gün boyu kendiliğinden canlı kalır.
Meydanın ölçüsü de insan ölçeğiyle uyumlu olmalıdır. Çok büyük meydanlar boş ve rüzgârlı kalır; çok küçükleri ise sıkışık hissettirir. Bir uçtan diğer uca bakıldığında bir yüzün tanınabildiği, bir seslenişin duyulabildiği ölçü, mahalle meydanı için doğal bir ölçüdür.
Meydanın zemini, kenarları ve aydınlatması da bu ölçünün parçasıdır. Akşam saatlerinde iyi aydınlatılmış, kenarlarında oturulabilecek basamakları ve duvar dipleri olan bir meydan, gün battıktan sonra da kullanılmaya devam eder. Kadınların, çocukların ve yaşlıların kendini güvende hissettiği bir meydan, bütün mahallenin meydanı olabilir.
Afet anında meydan
Mahalle meydanını afet hazırlığından ayrı düşünmemek gerekir. Gündelik hayatta kullanılmayan bir meydan, afet anında da bulunamaz. İnsanlar zor bir anda tanıdıkları, her gün geçtikleri yere yönelir. Bu nedenle toplanma alanlarının, mahallenin zaten bildiği ve sevdiği meydanlarla örtüşmesi büyük önem taşır. Meydanın üstünün açık, çevresindeki yapılardan yeterince uzak ve kolayca ulaşılabilir olması bu çifte işlevin temelidir. Belirli bir alanın uygunluğu ise mutlaka uzmanlarca değerlendirilmelidir.
Bu ilişki iki yönlüdür. Afet hazırlığı için ayrılan bir alan, gündelik hayatta da kullanılabilir hâle getirildiğinde hem bakımlı kalır hem de mahallenin hafızasına yerleşir. Çevresi duvarla kapatılmış, kilitli ya da bakımsız bir toplanma alanı ise kâğıt üzerinde var olsa da gerçekte bir karşılık bulmaz. Meydanı yaşatmak, aynı zamanda onu zor güne hazırlamaktır.
“Gündelik hayatta kullanılmayan bir meydan, afet anında da bulunamaz.”
Y. Mimar İbrahim Halil Çakır
Tasarım ölçütleri
Bu düşüncelerden yola çıkarak iyi bir mahalle meydanı için şu ölçütleri öneriyoruz:
- Erişim: Meydana farklı sokaklardan, engelsiz ve güvenle ulaşılabilmelidir.
- Gölge ve oturma: Ağaçlar ve banklar meydanı yaz gününde de kullanılır kılmalıdır.
- Su: Bir çeşme ya da içme suyu noktası hem gündelik hayatın hem de zor anların ihtiyacıdır.
- Esneklik: Meydan, semt pazarından bayram buluşmasına kadar farklı kullanımlara açık kalmalıdır.
- Açıklık: Meydan otoparka ya da kalıcı yapılara teslim edilmemelidir.
Bu ölçütlerin hiçbiri pahalı bir müdahale gerektirmez. Çoğu zaman yapılması gereken, mevcut bir boşluğu sahiplenmek, onu araçtan arındırmak ve mahalleliyle birlikte yeniden düzenlemektir.
Mahalle sayımızda meydanı ayrı bir başlık olarak ele almamızın nedeni şu: Bir mahallenin dayanıklılığı, büyük projelerden çok bu küçük ortak alanların özenle korunmasına bağlıdır. Meydan, komşuluğun hem bugünü hem de güvencesidir.